Ołówek to wspaniały wynalazek piśmienniczy, którego historia sięga czasów starożytnych. Już wówczas używano do pisania i rysowania ołowianych prętów (stąd polska nazwa „ołówek”). Z czasem odkryto, że podobną funkcję spełniać mogą pręty cynkowe lub ze srebra, a gdy w XVI wieku znaleziono grafit, wyparł on wcześniej używane surowce. W tym samym czasie pręt do pisania doczekał się praktycznej, drewnianej oprawki. W 1858 roku opatentowano klasyczny ołówek z gumką. Dziś cienki pręcik wykonany z mieszanki grafitu i kaolinu można nabyć także w oprawach z tworzywa sztucznego. Ołówkiem posługują się zarówno uczący się pisać pierwszoklasiści, jak i artyści formatu Pablo Picasso.
Odkąd na rynku pojawiły się kolorowe ołówki w rozmaite wzory, zyskaliśmy wiele kryteriów wyboru tego artykułu piśmienniczego. Niektórzy preferują te klasyczne, w drewnianej oprawie. Inni wolą ołówki automatyczne, z wymiennymi rysikami. Dla użytkownika znaczenie może mieć także kształt tego akcesorium. Te obłe są milsze w dotyku, ale ołówki do rysowania to narzędzia, którymi należy posługiwać się z ogromną precyzją. Wiele osób decyduje się więc na te sześciokątne – bardziej stabilnie leżące w dłoni podczas użytkowania.
Najistotniejszą kwestią przy wyborze ołówka jest jego przeznaczenie. To, czy nada się on do szkicowania portretów, czy do rysunku technicznego, zależy przede wszystkim od jego twardości. Związana jest ona z proporcją użytego grafitu i kaolinu. Im więcej tego pierwszego, tym bardziej miękki jest ołówek i tym ciemniejszą kreskę można nim narysować.
W rysunku najlepiej sprawdza się ołówek miękki, który pozwala na kreślenie linii o różnych grubościach, uzyskanie nasyconej barwy i cieniowania. Choć narzędzie takie stosunkowo szybko się tępi, bardzo chętnie korzystają z niego artyści. Ołówki miękkie oznaczane są literą B (od angielskiego słowa black – „czarny”), a im wyższa liczba przed tym symbolem (do 9B), tym więcej jest grafitu w składzie rysika.
Ołówki twarde oznacza się literą H (ang. hard – „twardy”), a symbol H9 świadczy o najwyższym stopniu twardości. Takie akcesoria stosuje się przede wszystkim w rysunku technicznym. Z ich użyciem można także szkicować kontury. Takie ołówki dają jasną kreskę. Łatwo ją zetrzeć gumką. Wolno się zużywają i nie wymagają częstego temperowania.
Pomiędzy wyżej opisanymi rodzajami ołówków znajdują się te o pośredniej twardości, oznaczane symbolami HB lub F (ang. firm – „stabilny, niezawodny”). Nadają się zarówno do pisania, jak i do rysowania. Są stosunkowo łatwo ścieralne i wystarczają na długi czas. Ołówki F przydają się zarówno uczniom na lekcjach matematyki, jak i architektom.
Uniwersalnym narzędziem jest także nowoczesny ołówek automatyczny. Rysik w plastikowej obsadce może mieć różną grubość (od 0,35 do 1 mm) i twardość (zwykle pomiędzy 2H a 2B). Zaletą takich ołówków jest to, że nie trzeba ich temperować i zawsze pozwalają na narysowanie precyzyjnej kreski.